DSM 5 ve Otizm Spektrum Bozukluğu

DSM 5 ve Otizm Spektrum Bozukluğu

DSM 5 Nedir?

            Mental hastalıkların tariflenmesi, tüm tıp tarihi boyunca tartışmalara sebep olmuştur. Bu tartışmaları en aza indirebilmek amacıyla, İngilizcesi “Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders” olan ve Mental Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı olarak çevirebileceğimiz bu rehberi profesyoneller tüm dünyada yaygın bir şekilde psikiyatri hastalıkların tanısında kullanmaktadır. Bu rehberde hastalıkların tanımlamaları ve belirtileri yer alır. Bu rehber hastalara daha objektif tanı konulması ve diğer profesyoneller ile hastayı ve hastalığı tanımlarken ortak bir dil geliştirilmesini sağlamaktadır. Amerika Psikiyatri Birliği tarafından yayınlanan bu rehber dünyanın çeşitli ülkelerindeki klinisyenlerin görüşleri alınarak hazırlanmaktadır. İlki 1952 yılında yayınlanan rehber aralıklar ile revizyona girmektedir. Bu rehberin son versiyonu olan DSM-5’in uyarlanma çalışmaları 2000 yılında başlamış ve 2013 de yayınlanmıştır.

DSM-5’deki Otizm Spektrum Bozukluğu Tanısı:

            Yaygın Gelişimsel Bozukluklar (YGB) terimi; toplumsal etkileşim, duygusal karşılıklılık, sözel ve sözel olmayan iletişim ve sembolik oyun alanlarında varolan güçlüklerle karakterize bir grup bozukluğu kapsayan şemsiye bir terimdir. Bu grupta yer alan otistik bozukluk, Asperger sendromu ve başka türlü adlandırılamayan yaygın gelişimsel bozukluk (YGB-BTA) tanıları; sosyal etkileşim, iletişim ve sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar olmak üzere üç alanda hafiften ağıra değişen düzeylerde yetersizlik ve bozulmanın görüldüğü durumları tanımlar. Belirtilen alanlardaki gelişimsel sapmanın ve olağan dışı işlevselliğin daha ağır olduğu durumlar otistik bozukluk; bilişsel ve dil gelişiminde gecikmenin olmadığı daha hafif formlar ise Asperger sendromu olarak adlandırılmaktadır. Otistik bozukluk ya da Asperger sendromu belirtilerinden bazılarını taşıyan ama tüm tanı kriterlerini karşılamayan ya da belirtileri çok hafif düzeyde olan bireyler ise YGB-BTA tanısı almaktadırlar. YGB çatısı altında yer alan ve daha nadir görülen diğer iki bozukluk olan Çocukluğun Dezintegratif Bozukluğu (ÇDB) ve Rett Sendromu ise; normal bir gelişim dönemini takiben, edinilmiş becerilerin yitirildiği ve toplumsal etkileşimde ciddi bir bozulmanın ortaya çıktığı daha ağır tablolara işaret etmektedir.

 

DSM 4                                                                       DSM 5

  • Yaygın gelişimsel bozukluk.                        * Otizm spektrum bozukluğu.
  • 5 alt kategori.                                                * Alt kategori yok.
  • Temel belirtiler 3 boyutta.                           * Temel belirtiler 2 boyutta.

Otizm Spektrum Bozuklukları DSM-5 Temel 2 Belirtileri:

  • Sosyal-iletişimsel yetersizlik.
  • Sınırlı ilgiler ve yineleyici-tekrarlayıcı davranışlar.

Sosyal-İletişimsel Yetersizlik belirtileri:

  • Olağan dışı toplumsal yaklaşım ve karşılıklı konuşamama.
  • İlgilerini, duygularını paylaşamama.
  • Toplumsal etkileşimi başlatamama ya da toplumsal etkileşime girememe,
  • Toplumsal-duygusal karşılıklılık eksikliği.
  • Sözel ve sözel olmayan bütünsel iletişim yetersizliği.
  • Göz iletişimi ve beden dilinde olağan dışılıklar ya da el – kol hareketlerini anlama ve kullanma eksikliği.
  • Yüz ifadesinin ve sözel olmayan iletişimin hiç olmaması.
  • Toplumsal etkileşim için kullanılan sözel olmayan iletişim davranışlarında eksiklikler.
  • Değişik toplumsal ortamlara göre davranışlarını ayarlama güçlükleri.
  • Hayali oyunu paylaşma ya da arkadaş edinme güçlükleri.
  • Akranlarına ilgi göstermeme.
  • Akranlarıyla etkileşim kurma, etkileşimlerini sürdürme ve ilişkilerini anlama eksiklikleri.

 

Sınırlı İlgiler ve Yineleyici-Tekrarlayıcı Davranışlar:

  • Basmakalıp ya da yineleyici motor eylemler,
  • Yineleyici ve basmakalıp nesne kullanımı ve konuşma (oyuncakları, nesneleri sıraya dizme, ekolali / yankılama, kendine özgü deyişler vb.),
  • Aynılık konusunda direnme,
  • Değişikliklere karşı esneklik göstermeme,
  • Törensel / ritüel sözel ve sözel olmayan davranışlar (örn. küçük değişiklikler karşısında aşırı sıkıntı duyma, geçişlerde güçlükler yaşama, törensel selamlama davranışları, hep aynı yoldan gitme isteği ve aynı yemeği yemek isteme vb.),
  • Yoğunluğu ve odağı olağan dışı olan, ileri derecede kısıtlı, değişiklik göstermeyen ilgi alanları (Alışılmadık nesnelere aşırı bağlanma ya da bunlarla uğraşıp durma, ileri derecede sınırlı ya da saplantılı ilgi alanları vb.),
  • Duyusal girdilere karşı çok yüksek ya da düşük düzeyde tepki gösterme veya çevrenin duyusal yanlarına olağan dışı bir ilgi gösterme (Ağrı / ısıya karşı aldırmazlık, özgül birtakım seslere ya da dokulara karşı tepki gösterme, nesnelere aşırı dokunma ve koklama vb.)

 

Otizm Spektrum Bozukluğunun Derecelendirilmesi

Otizm spektrum bozukluğunun şiddetinin, her bireyin sahip olduğu güçlü ve zayıf yanlar göz önünde bulundurularak derecelendirilmesi; daha önce bahsedildiği gibi DSM-5’in hazırlık sürecine damgasını vuran boyutsal yaklaşımın yansımalarından biridir. DSM-5 taslağına göre otizm spektrum bozukluğunun şiddeti; desteğe, önemli miktarda desteğe ve çok önemli miktarda desteğe ihtiyaç duyan bireyler arasında bir ayrım yapılarak üç düzeyde değerlendirilecektir. Buna göre, otizm spektrum bozukluğunun şiddet düzeyi; 1 (hafif), 2 (orta) ya da 3 (ağır) olarak belirlenecektir. Böylesi bir boyutsal yaklaşımın, tanı ölçütlerinin duyarlılığını ve özgüllüğünü arttırması beklenmektedir. Böylece, klinisyenlerin benzer davranış örüntülerine sahip kişileri, tutarsız biçimlerde kullanılabilecek genel terimlerle adlandırmak yerine, bireysel farklılıkları da gözeterek daha kesin bir şekilde tanılayacağı umulmaktadır.

OSB Yoğunluk Düzeyi Sosyal-iletişimsel yetersizlik Sınırlı ilgiler ve yineleyici tekrarlayıcı davranışlar
Düzey 3

Çok yoğun destek gerektirir.

Sözel ve sözel olmayan sosyal iletişim becerilerindeki ileri derecede aksaklıklar, işlevde bulunmada ileri derecede yetersizliklere yol açar; çok sınırlı sosyal etkileşim ve girişimleri ve başkalarının sosyal etkileşim girişimlerine minimal karşılık verme. Zihin meşguliyetleri, sabit ritüeller ve/veya yineleyici davranışlar tüm alanlardaki işlevleri önemli ölçüde bozar. Ritüeller ya da rutinler kesintiye uğradığında önemli rahatsızlık gözlenir, sabit ilgilerden başka şeylere yönlendirmek çok zordur ya da kısa süre zarfında sabit ilgilere geri döner.
Düzey 2

Yoğun destek gerektirir.

Sözel ve sözel olmayan sosyal iletişim becerilerindeki belirgin aksaklıklar; destek varlığında bile varlığını sürdüren sosyal yetersizlikler; sınırlı sosyal etkileşim girişimleri ve başkalarının sosyal etkileşim girişimlerine yetersiz ya da sıra dışı karşılık verme. Ritüeller ve yineleyici davranışlar ve/veya zihin meşguliyetleri ya da sabit ilgiler çeşitli alanlardaki işlevleri belirgin şekilde bozar. Ritüeller ve yineleyici davranışlar kesintiye uğradığında belirgin bir hoşnutsuzluk ya da engellenme gözlenir, sabit ilgilerden başka şeylere yönlendirmek zordur.
Düzey 1

Destek gerektirir.

Destek sağlanmadığında sosyal iletişim aksaklıkları önemli yetersizliklere neden olur. Sosyal etkileşim girişiminde bulunmada zorluk yaşar ve başkalarının sosyal etkileşim girişimlerine atipik ya da başarısız karşılık vermede belirgin örnekler sergiler. Sosyal etkileşime yönelik ilgisi az gibi görünür. Ritüeller ve yineleyici davranışlar bir ya da birkaç bağlamda önemli sorunlara yol açar. Başkalarının ritüelleri ve yineleyici davranışları kesintiye uğratma ya da sabit ilgilerden başka şeylere yönlendirme girişimlerine direnç gösterir.

 

 

 

 

Otizm Spektrum Bozukluğunun Gelişim Dönemlerine Göre Belirtileri:

Otizm Spektrum Bozukluğu, doğumdan kısa bir süre sonra bazı belirtilerle kendini göstermeye başlar. Bu belirtileri erken fark eden ebeveynler veya uzmanlar bebeğin gelişimini ivedilikle desteklerler. Bu belirtiler gelişim dönemlerine göre belirtilmiştir.

6 – 24 Ay Arası Belirtiler:

6 ayı geçtiği halde başkalarına gülümsemiyor.

12 ayı geçtiği halde sesler çıkarmıyor.

12 ayı geçtiği halde adına tepki vermiyor.

12 ayı geçtiği halde işaret parmağını kullanarak isteğini belirtmiyor.

12 ayı geçtiği halde bay bay, alkış yapma gibi becerileri taklit etmiyor.

12 ayı geçtiği halde ce – ee gibi sosyal oyunlara tepki vermiyor.

16 ayı geçtiği halde tek sözcük kullanmıyor.

18 ayı geçtiği halde basit yönergeleri yerine getirmiyor.

 

24 – 36 Ay Arası Belirtiler:

2 yaşını geçtiği halde 2 sözcüklü anlamlı cümleler kuramıyor.

Ebeveyn ya da kardeşi kendisiyle oynadığında karşılık vermiyor.

Sosyal oyunlara katılmak istemiyor.

Senaryolu oyunlar oynayamıyor.

Beslenmede aşırı seçici davranıyor.

Rutinlerine aşırı bağlılık gösteriyor.

Oyuncaklarla amacına uygun oynamıyor.

Kanat çırpma ya da parmak ucunda yürüme gibi tekrarlayan davranışlar sergiliyorsa otizm spektrum bozukluğu durumunu şüphelendirebilir.

 

KAYNAKÇA:

Tortamış Özkaya, Banu (2013), “Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar”, Current Approaches in Psychiatry, 5(2):, 127-139

Motavalli Mukaddes, Nahit, “otizm spektrum bozukları”, İstanbul Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi, Enstitüsü http://www.inca2014.com/sunular/turkce/Nahit%20Motavalli%20Mukaddes.pdf

“Otizm Spektrum Bozukluğunun Belirtileri”, Anadolu Otizm Eğitim ve Mücadele Geydirici Vakfı, https://www.anadoluotizm.org/otizm-hakkinda/otizm-spektrum-bozuklugunun-belirtileri-nelerdir/

Ünsal, Cüneyt, “DSM Ne Demektir?”, Doc.Dr. Cüneyt Ünsal, https://drcuneytunsal.com/sikca-sorulan-sorular/dsm-ne-demektir/

Tekin-İftar, Elif (2016), “Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocuklar ve Eğitimleri”, Vize Yayıncılık, baskı: 4, 35-36

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir